EMAMAKI: 120
SIKHATSI: 2 EMA-AWA
LIPHEPHA LEKUCALA (P1)
LIBANGA 12
TICONDZISO
Cala leso naleso sigaba ekhasini lelisha uphindze udvwebele ekugcineni kwaleso sigaba.
Shiya umugca emkhatsini wetimphendvulo takho.
Caphelisisa sipelingi/lupelomagama nendlela lewakha ngayo imisho.
UMBUTO 1
Fundza lendzaba lelandzelako bese uphendvula imibuto lelandzelako:
Wase wayiva inkhulumo letsi ''titsatsele nansi imali?'' Kuyimvama yini kulayela lomunye imali? Cha akukavami. Kodvwa loko kwentekile esikolweni saseBonginhlanhla nyakenye.
Kwefika umlimisi LaManana, abete emhlanganweni webantfwana besikolo ngekumenywa nguthishela lomkhulu. Watsi nje ehla emotweni yakahulumende wabe atsi, ''titsatsele nansi imali''. Kwesuka lomkhulu umsindvo kwaba nguloyo watsi 'Iphi mlimisi? Silayele bo!'
LaManana wavele watsi ''Nansi imali'' asho akhomba umhlaba. Tehla tihlatsi kulabanyenti labanye batfukutsele batselwa ngemanti batsi, ''uyeyana sibili LaManana''. Wabachazela kutsi usho njalo ngoba umhlaba ungaphila ngawo. Wachaza tindlela tekwenta ingadze. Wabatjela bantfwana ngekulimela kutsengisa. Wabachazela nangekugcina imali ebhange.
Mavela watsenga libhukwana lelincane, kulelibhuku wabhala imali latsenge ngayo manyolo nenhlanyelo. Wabhala nelusuku lasusa ngalo titfombo embhedzeni.
Emva kwetinyangana tacala tavutfwa tibhidvo. Avutfwa emaklabishi nematamatisi. Kwadliwa kahle ekhaboMavela sekuphekwa tibhidvo. Mavela watsengisa tibhidvo yangena imali ekhaboMavela. Mavela wayibhala yonkhe imali lengenako. Yakhula imali yatalana, ekupheleni kwemnyaka Mavela wabona timanga wabuya ebhange tihlatsi setivakashela tindlebe washo watsi ''Abecinisile make LaManana nakatsi nembala imali sititsatsele!''.
Phendvula yonkhe imibuto ngalendzaba lengenhla:
Wayikhomba kuphi make Manana imali?
Ngekubuka kwakho batfukutseliswa yini bafundzi?
Abecinisile yini LaManana, umlimisi nakatsi imali isemhlabatsini? Usho ngani?
Bhala kubaluleka kwetibhidvo emitimbeni yetfu kube kubili.
Emaklabishi nema-anyanisi
Emangoza nabhanana
Inyama nemphuphu
Kuletimphendvulo letingentasi khetsa indzawo lapho kutsengiswa khona tibhidvo.
Esilaheni
Emakethe
Esitolo
Khetsa ibe yinye imphendvulo kuletinchazelo letingentasi:
Kushoni loku 'Tehla tihlatsi kulabanyenti':
Kujabula.
Kudvumala.
Kuwa kwetihlatsi.
Khetsa imphendvulo yinye kuletinchazelo letingentasi:
Imphilo yemndeni waMavela yaguculwa yini?'
Batfola umsebenti bonkhe.
Mavela wangenisa imali ngekutsengisa tibhidvo.
Chaza letimphawu letikulomfanekiso longenhla kusuka ku-1 kuya ku-5.
Letiimphawu letilandzelako tisita bantfu labadzinga luphi lusito? Khetsa timphendvulo takho etibayeni utibhale phasi bantfu labashonelwe lilanga; bantfu labaphetfwe sifo sesifuba; bantfu labangemagwala; bantfu labatondza insila
Umfanekiso 3
Umfanekiso 6
Umfanekiso 2
Umfanekiso 1
Bhala indzawo yinye lapho utfola loluphawu 3 endzaweni yangakini.
SAMBA SIGABA A:
Fundza letheksthi lelandzelako bese uyayifinyeta ngemagama langemashumi lamane kuya kulangemashumi lasihlanu (40 - 50): Bhala imibono yakho lemcoka ngemaphuzu.
Eyi, wacishe wangibamba babe. Bengitawufike ngitsini nje kubabe ekhaya?' Kusho Sulumlomo atsintsita tjani ebhulukweni lakhe.
Hawu! Kantsi lobabe loya lohamba ngeMercedes Benz lenhle kangaka ngubabe wakho?' Kubuta Dzeliwe ngekumamatseka lokuncane.
Yebo ngubabe, buka nje utsite ekuseni nakahambako ngibosale ngigeza lelenye le ekhaya. Angati nje manje kutsi sengitakwenta njani ngobe naku sewuyabuya solo mane angikayigezi,' kusho Sulumlomo akhipha liphakethe lemathofolaksi, akhipha linye macedze alendlulisele kuDzeliwe, naye Dzeliwe akhokhe linye. Atsi lapho alibuyisela emuva kuSulumlomo, Sulumlomo atsi hhayi kulungile akalitsatse lonkhe liphakethe lelo. Nembala alitsatse Dzeliwe abonge kakhulu.
Manje-ke Dzeliwe utsini ngalendzaba yami na?' Ngobe mine ngiyafa ngawe.'
SAMBA SIGABA B:
SIGABA C: LUHLELO NELULWIMI
UMBUTO 3
Khetsa munye umusho losho kumangala kulena lelandzelako:
Sitsandvwa, mine ngifuna kuhamba nawe.
Dali mine ngitsi asicale lapho sagcina khona.
Halala! Sikolo sakitsi ngiso lesiphume embili.
Hawu! Sewungaze ukhulume kanjalo ngemnakenu
Khetsa munye umusho losho kujabula kulena lelandzelako:
Suka, wena angikhulumi nawe.
Yeyi wena wenta bani silima.
Hhule niphumelele bantfwabami.
Awu! Nkhanyeti yami angati kutsi ngingatsini.
Phindza ubhale lemisho kutsi esikhundleni semagama ladvwetjelwe ufake emagama lasho lokufanako nalawo lakubakaki.
Sibonelo.
Umbuto.
Imphendvulo:
vela; phosa; buka; siphukuphuku
Silima asiwenti umsebenti wesikolo.
Bantfwana bebajikijela ematje emgwacweni.
Hambani niyohlola kutsi kushone bangaki kulengoti.
Phindza ubhala lemisho endzaweni yalawo ladvwetjelwe faka laphikisana nawo.
Sibonelo: Umfati ungena endlini.
Imphendvulo: Umfati uphuma endlini.
Lomfana ukhutsele kusebenta.
Kuhloba kuyintfo levamile emakilasini.
Sandla sakhe sibi.
Likati lilala etiko.
Tandla tiyagezana.
Liso liwela umfula ugcwele.
Bantfu bayasitana.
Umuntfu kuyenteka abone netintfo lebekungakafaneli kutsi atibone.
Kuyalanjwa.
Phindza ubhale lemisho kutsi esikhundleni semagama ladvwetjelwe ubhale ligama linye.
Sitsite sitihambela sahlangana nemuntfu loshumayelako esontfweni.
Nozipho uye lapho kutsengiswa khona imitsi
Fundza lesikhangisi bese uphendvula imibuto letawulandzela.
Iwayini leyentiwa eNingizimu Afrika imnandzi. Unganatsa yona awuphindzi wome. Uhlakanipha wendlule nabodokotela.
Fundza lenkhulumo bese wenta umsebenti lolandzelako.
Sifundvo setesayensi sifanele sentiwe bafana kuphela ngoba sidzinga bantfu labakwati kucabanga.'
Uyavumelana yini nalenkhulumo lengenhla?
Yini intfo lekwenta uvume/ungavumelani nalenkhulumo?
UMBUTO 4
Fundza lesikhangisi bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Cala lomusho lolandzelako ngekutsi 'Cha ...
Hlela lamagama alandzelane kuze ente umusho lovakalako weSiswati.
Imoti ushayela lomkhulu lenhle umfana.
Phindza ubhale lomusho bese kutsi endzaweni yelibito lelidvwetjelwe ufake sabito.
Sibonelo: Umfana uyasebenta.
Imphendvulo: Yena uyasebenta.
Umfati uphekela bantfwana.
Imoti yaketfu iyagijima.
Faka tinhlavu letisele kulemisho lelandzelako:
Kudlala ibhola -mnandzi.
Umfana uhamba -dlala ibhola.
Lungisa tento letidvwetjelwe, tinike umcondvo lovakalako kulemisho lelandzelako:
Sibonelo: Thokozile upheka unina kudla. (kwentela)
Imphendvulo: Thokozile uphekela unina kudla.
Umfana ufundza bantfwana tibalo.
Emantfombatana ayasita (lomunye usita lomunye).
Sibonelo: Indvondza yakha indlu. (Itolo ...)
Imphendvulo: Itolo indvodza yakhe indlu.
Bafundzi bafundza kubhala. (kusasa ...)
Phindza ubhale lomusho esikhundleni seligama lelikubakaki ubhale sifinyeto salo.
Imphendvulo: Dkt.
Bafana badle yonkhe (idazini) yemacandza.
UMBUTO 5
Lungisa lemisho lelandzelako ngekufaka tiphawu tekufundza letifanele.
Mine ngisemncane futsi angifuni kwenta intfo lenje
Babe ufuye tinkhomo timbuti netinkhukhu
Kahle siphiwe kubaleka neliciniso kusho sipho
Kunabani lapha ekhaya
Maye ngafa mine (5 x 2)
Fundza lemisho lelandzelako bese ulungisa emaphutsa elulwimi.
Uma ikhamera ime ekudzeni ebantfu baba bancane.
LoMantji ngiye loshaye babe ngeliswati lelincane.
Indzawo lehlotjiswe kahle idonsa lobukelako.
Wavele watfula nakungena indodza langayati. (5 x 2)
SAMBA SIGABA C:
SIGABA D: TEMIBHALO
SAMBA SIGABA D:
SAMBA:
